Αφιερωματα

Εισαγωγή

Υπήρχε μια εποχή όπου τα αρχικά DNA δε σήμαιναν τίποτα για τον πολύ κόσμο και που οι τηλεθεατές, ακόμα και οι πλέον υποψιασμένοι, δεν μπορούσαν να διανοηθούν ότι θα ερχόταν η στιγμή που σειρές σαν το CSI, το NCIS και το LAW AND ORDER (τρεις σειρές με φανατικούς τηλεθεατές και στην Ελλάδα, θα τους καθήλωναν μπροστά στις οθόνες. Αυτή η εποχή έχει μείνει οριστικά πίσω και η ιατροδικαστική έρευνα παθιάζει όλο και περισσότερους. Παρακολουθούν με άνεση και εξοικείωση, αναφορικά με την ορολογία και τις διαδικασίες, τις σειρές αυτές, που εκτυλίσσονται σε αστυνομικά τμήματα, νεκροτομεία, εργαστήρια εξοπλισμένα με τεχνολογικά θαύματα και αίθουσες δικαστηρίων.

Η ιατροδικαστική έρευνα δεν εξελίχθηκε από τη μια ημέρα στην άλλη. Υπήρξαν κάποιοι άνθρωποι που ήταν πρωτεργάτες, που έθεσαν τα θεμέλιά της. Οι βάσεις της ιατροδικαστικής έρευνας μπήκαν αρκετά νωρίς, στη δεκαετία του 1930. Και αν δεν είχε υπάρξει μια συγκεκριμένη γυναίκα, μια εκπληκτική γυναίκα και τα αξιοθαύμαστα κουκλόσπιτά της, μικροσκοπικά διοράματα (μακέτες) αναπαράστασης φόνων, σίγουρα όλες οι ελπίδες για την ανακάλυψη ενός δολοφόνου θα περιορίζονταν στην έρευνα για ανακάλυψη δακτυλικών αποτυπωμάτων.

Η ζωή της

Η Frances (Fanny) Glessner Lee γεννήθηκε στις 25 Μαρτίου του 1878, στο Σικάγο. Κόρη -και κληρονόμος- εκατομμυριούχων, είχε μια πολύ ευτυχισμένη παιδική ηλικία. Πατέρας της ήταν ο βιομήχανος John Jacob Glessner και μητέρα της η δημιουργική Frances Macbeth Glessner. Η Fanny ήταν ένα προστατευμένο και χαϊδεμένο παιδί, μεγαλωμένο σε μια οικογένεια που αποτελούσε την επιτομή των αισθητικών και ηθικών ιδεωδών του 19ου αιώνα. Ο πατέρας της δημιούργησε την περιουσία του ιδρύοντας την International Harvester, μια τεράστια βιομηχανία γεωργικών μηχανημάτων και οχημάτων. Η μητέρα της αποτελούσε την τέλεια σύζυγο, ασχολούμενη με την ανατροφή των παιδιών της και, παράλληλα, δημιουργώντας η ίδια καλλιτεχνήματα στο εργαστήριό της.

Το 1886, οι Glessner απόκτησαν το υπέροχο σπίτι τους -σήμερα επισκέψιμο μουσείο, σχεδιασμένο από τον φημισμένο αρχιτέκτονα της εποχής Η.Η. Richardson- στη μοδάτη λεωφόρο Prairie του Σικάγο. Ένα επιβλητικό σπίτι από γρανίτη, γεμάτο από αντικείμενα τέχνης: εκλεπτυσμένα έπιπλα, πανάκριβους πίνακες, έργα τέχνης των πιο αξιόλογων δημιουργών, ένα σπίτι ανοικτό σε φίλους και γνωστούς της οικογένειας, γεμάτο πάντα από κόσμο, με πολυάριθμους υπηρέτες. Το σπίτι των Glessner ήταν η τέλεια απεικόνιση της θεμελιώδους νοοτροπίας της εποχής: η επιβλητική «αρσενική» φιγούρα που έβλεπε ο κόσμος -το εξωτερικό του σπιτιού δηλαδή- με το εκλεπτυσμένο «θηλυκό», ιδιωτικό εσωτερικό. Οι Glessner περνούσαν τους χειμώνες στο σπίτι της Prairie Avenue και τα καλοκαίρια στο κτήμα τους «The Rocks», στο New Hampshire.

Η Fanny και ο αδελφός της George, εκπαιδεύτηκαν στο σπίτι. Ο George ήταν ένα ασθενικό αγόρι και οι Glessner είχαν προσλάβει τους καλύτερους εκπαιδευτικούς για να τον διδάσκουν στο σπίτι. Μαζί του μορφωνόταν και η Fanny. Ο George συνέχισε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Harvard, ενώ η οικογένεια απαγόρεψε στη Fanny να κάνει το ίδιο. Σε αντιστάθμισμα, πέρασε δεκατέσσερις μήνες, το 1896 και 1897, να ταξιδεύει στην Ευρώπη, συνοδευόμενη από την αδελφή της μητέρας της, Helen Macbeth. Τον Νοέμβριο του 1897 πραγματοποίησε το «ντεμπούτο» της -την επίσημη, δηλαδή- εμφάνισή της στην κοινωνία του Σικάγο.

Ως «κόρη καλής οικογενείας» της εποχής, όφειλε να παντρευτεί και να κάνει τη δική της οικογένεια. Έτσι, σε ηλικία 19 ετών, τέσσερις μόλις μήνες μετά την «επίσημη πρώτη» της, η Fanny παντρεύεται έναν νεαρό δικηγόρο, τον Blewett Lee, συνεταίρο ενός από τους φίλους του George. Το νεαρό ζευγάρι εγκαταστάθηκε σε ένα από τα δίδυμα σπίτια στον αρ. 1623 της Prairie Avenue, που οι Glessner είχαν χτίσει για τα παιδιά τους. Ο γάμος της Fanny και του Blewett ήταν ταραχώδης: παραδοσιακός εκείνος, ανήσυχο και δημιουργικό πνεύμα εκείνη, ασύμβατοι όσο το λάδι με το νερό. Απόκτησαν τρία παιδιά, τον John Glessner Lee το 1898, τη France Lee το 1903 και τη Martha Lee το 1906. Το ζευγάρι θα χωρίσει λίγο μετά τη γέννηση της Martha.

Πρωτότυπη καριέρα

Το 1938, σε ηλικία 60 ετών, η Fanny θα εγκατασταθεί μόνιμα στο «The Rocks», και η ζωή της θα αλλάξει ριζικά. Για ένα διάστημα θα ασχοληθεί με το εμπόριο αντικών και θα πουλά εργόχειρα δικής της κατασκευής, πριν αφοσιωθεί ολοκληρωτικά σε αυτό που έμελλε να γίνει το έργο ζωής της, την ιατροδικαστική έρευνα. Ήδη, από νεαρή ηλικία, είχε αναπτύξει μια στενή φιλία με έναν από τους συμφοιτητές του George στο Harvard, τον γιατρό George Burgess Magrath, ο οποίος μοιραζόταν τον ενθουσιασμό της για την ιατροδικαστική επιστήμη. Μάλιστα, το 1932, είχε δωρίσει 250.000 $ στο Πανεπιστήμιο, για την ίδρυση της έδρας της Ιατροδικαστικής και το 1934 εμπλούτισε με 1000 τόμους τη βιβλιοθήκη της Ιατροδικαστικής Σχολής. Θα παραμείνουν στενοί φίλοι μέχρι το θάνατο του Magrath, το 1938. Ο Magrath θα είναι και ο πρώτος Καθηγητής της Ιατροδικαστικής Σχολής του Harvard.

Η ενασχόλησή της με το έγκλημα και η εξαιρετικά αναλυτική της σκέψη, κάνει την Πολιτεία του New Hampshire να της δώσει τον τίτλο της Λοχαγού της Πολιτειακής Αστυνομίας. Η Fanny ήταν η πρώτη, και μοναδική για την εποχή της, γυναίκα αξιωματικός της αστυνομίας. Συμμετείχε σε σεμινάρια εγκληματολογίας, η μόνη γυναίκα ανάμεσα σε εκατοντάδες ντετέκτιβς και χρηματοδότησε η ίδια αρκετά από αυτά.

Όμως η Frances Glessner Lee θα μείνει στην ιστορία για κάποια χειροτεχνήματά της: 20 διοράματα, από τα οποία σώζονται τα 18, που αναπαριστούν σκηνές εγκλημάτων. Τα κατασκεύασε στα τέλη της δεκαετίας του ’30 και στη διάρκεια της δεκαετίας του ’40, για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Η Fanny ήταν οπαδός της εγκληματολογικής θεωρίας, πώς τα εγκλήματα μπορούσαν να διαλευκανθούν με την επιστημονική ανάλυση των οπτικών και υλικών αποδεικτικών στοιχείων. Έτσι, άρχισε να κατασκευάζει τα διοράματά της, με σκοπό να τα θέσει στην υπηρεσία των ντετέκτιβς, ώστε να έχουν μπροστά τους μια πιστή απεικόνιση της σκηνής του εγκλήματος. Η παρατήρηση, η μελέτη και ο ενδελεχής έλεγχος της σκηνής, μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα που, διαφορετικά, ίσως να μην είχαν τεθεί. Το 1945 τα δώρισε στην Ιατροδικαστική Έδρα του Harvard, ώστε να χρησιμοποιούνται σε σεμινάρια, διαλέξεις και στην εκπαίδευση των φοιτητών, όπου παρέμειναν μέχρι το 1966 που το Τμήμα Ιατροδικαστικής καταργήθηκε. Τα διοράματα κατέληξαν στο γραφείο του Ιατροδικαστή της Κομητείας του Meryland, όπου παραμένουν μέχρι σήμερα και χρησιμοποιούνται σε ιατροδικαστικά σεμινάρια.

Τα κουκλόσπιτα

Τα κουκλόσπιτα της Fanny δεν προορίζονταν για παιδιά. Απεικόνιζαν σκηνές βίαιων θανάτων, φόνων, πορνείας, πνευματικής ασθένειας, αιμομιξίας και κατάχρησης αλκοόλ. Τα διοράματα είχαν τις συνήθεις διαστάσεις των κουκλόσπιτων και εξαιρετικά λεπτομερειακή δουλειά. Εκπληκτικά χειροτεχνήματα, κατασκευασμένα με τη βοήθεια οδοντιατρικών εργαλείων και προσεγμένα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια: πόρτες και παράθυρα που ανοιγόκλειναν, φώτα που άναβαν, κούκλες-θύματα βουτηγμένες στο αίμα.

Αν και οι σκηνές των διοραμάτων αποτελούσαν απεικόνιση πραγματικών εγκλημάτων, ο χαρακτήρας των σπιτιών και η διακόσμηση ήταν επινόηση της Fanny. Αρκετά από αυτά αναπαριστούσαν σπίτια της μεσαίας τάξης, καθόλου σχετικά με τα σπίτια στα οποία είχε μεγαλώσει και ζήσει η ίδια. Κατασκεύαζε μόνη της οτιδήποτε υπήρχε στα διοράματα: κούκλες, έπιπλα, υφάσματα, αντικείμενα, όλα ήταν έργο των χεριών της. Για τα κουκλόσπιτά της η Fanny είχε επιλέξει πραγματικά εγκλήματα που είχαν ξεχωρίσει για το μυστήριο που τα περιέβαλε. Υποθέσεις που θα μπορούσαν εύκολα να περάσουν για αυτοκτονίες ή ατυχήματα, που στην πραγματικότητα ήταν δολοφονίες και που οι σπουδαστές είχαν την πρόκληση να αποδείξουν, εξετάζοντας τα διοράματα και μελετώντας προσεκτικά τις λεπτομέρειες και τις αποδείξεις, οπτικές και υλικές.

Για παράδειγμα, σε ένα από τα διοράματα, απεικονίζεται μια νεκρή οικογένεια. Η όμορφη γυναίκα κείται νεκρή στο κρεβάτι της, πυροβολημένη προφανώς στον ύπνο της, το μωρό της νεκρό, επίσης από πυροβολισμό στην κούνια του, και ο άνδρας της, επίσης πυροβολημένος, βρίσκεται νεκρός στο πάτωμα της κρεβατοκάμαρας. Όλες οι πόρτες του σπιτιού είναι κλειδωμένες από μέσα, γεγονός που οδηγεί στο αβίαστο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα επεισόδιο ενδοοικογενειακής βίας, έναν διπλό φόνο και μια αυτοκτονία. Όμως κάτι δεν είναι σωστό, κάτι καταβαραθρώνει αυτή τη θεωρία: το όπλο του εγκλήματος, ένα περίστροφο, δεν βρίσκεται κοντά σε κανένα από τα πτώματα. Στην πραγματικότητα βρίσκεται σε ένα άλλο δωμάτιο!

Η προσεκτική μελέτη και των άλλων διοραμάτων αποκαλύπτει σωρεία στοιχείων. Ένα ημερολόγιο σε λάθος θέση, παρουσία αίματος εκεί που δεν θα έπρεπε να υπάρχει και αντίστοιχη απουσία του από τον υποτιθέμενο τόπο του εγκλήματος, η θέση ενός πτώματος ασύμβατη με την υποτιθέμενη αυτοκτονία του.

Τα διοράματα της Frances Glessner Lee ήταν ο τρόπος της να ασχοληθεί με αυτό που την πάθιαζε όλη της τη ζωή, την ιατροδικαστική έρευνα. Ήταν ο τρόπος της να «επαναστατήσει» απέναντι στην τάξη της, που απαγόρευε οποιαδήποτε εργασία στις γυναίκες της και τις προόριζε, αποκλειστικά, για τις απολαύσεις της ζωής της υψηλής κοινωνίας. Ήταν ο τρόπος της να αρνηθεί να περιορίσει την προσωπικότητα και τη διανόησή της στις οικιακές ανέσεις. Εντούτοις, στις μικροσκοπικές δημιουργίες της, ανάπλασε τα δικά της οριακά σημεία, τα ευρισκόμενα ανάμεσα στις ιδιοκτησιακές σφαίρες του δημόσιου και του ιδιωτικού, του αρσενικού και του θηλυκού, όπως ήταν κατηγοριοποιημένα -και αμφισβητήσιμα- στη δική της ζωή. Εξάλλου, η τελειομανία της με τα διοράματά της, δεν διέφερε από την εμμονή του πατέρα της να επιπλώσει το οικογενειακό σπίτι με τα καλύτερα έπιπλα και τα ωραιότερα αντικείμενα, γεγονός που σήμερα το έχουν καταστήσει μουσείο.

Επίλογος

Η Frances Glessner Lee πέθανε σε ηλικία 84 ετών στο «The Rocks». Θεωρείται η Προστάτιδα Αγία της Ιατροδικαστικής Επιστήμης. Τα 18, από τα 20, διοράματα που διασώζονται αποτελούν μέχρι σήμερα αντικείμενο μελέτης των φοιτητών ιατροδικαστικής και χρησιμοποιούνται σε σεμινάρια και εκπαιδευτικά προγράμματα.

Το 2004 κυκλοφόρησε το βιβλίο της Corinne May Botz, «The Nutshell Studies of Unexplained Death», το οποίο περιλαμβάνει και 130 έγχρωμες φωτογραφίες των διοραμάτων, κάποιες από τις οποίες χρησιμοποίησα για την εικονογράφηση του άρθρου.

Ένα ντοκιμαντέρ, για τη ζωή και το έργο της Frances Glessner Lee, με τίτλο «Of Dolls and Murder», βρίσκεται σήμερα σε στάδιο παραγωγής. Δημιουργός του είναι η Susan Marks, η οποία βρίσκεται στην αναζήτηση χορηγιών για την ολοκλήρωση της ταινίας.